नमस्कार शेतकरी मित्रांनो,
Chickpea Root Rot : तुमच्या रानातला हरभरा आज टकाटक दिसतोय, पण उद्या सकाळी शेतात गेलात की १०-१२ झाडे मान टाकून वाळलेली दिसतायत? जर असं होत असेल, तर आताच जागे व्हा! कारण, ही साधी गोष्ट नाही. हवामानातील बदलामुळे सध्या महाराष्ट्रातील अनेक भागांत हरभऱ्यावर ‘मूळकूज’ (Root Rot) आणि ‘मर’ (Wilt) रोगाचा भस्मासुर चालला आहे.
शेतकरी दादांनो, वेळीच उपाय नाही केले, तर हातातोंडाशी आलेला घास हिरावला जाऊ शकतो. आजच्या या लेखात, मी १० वर्षांच्या अनुभवातून तुम्हाला सांगणार आहे की, नेमकी ही बुरशी ओळखायची कशी आणि त्यावरचा रामबाण उपाय काय?
Chickpea Root Rot
हरभरा उत्पादक संकटात
- विदर्भ आणि मराठवाडा: ढगाळ वातावरण आणि जमिनीत ओलावा जास्त असल्याने बुरशीचा प्रादुर्भाव वाढला आहे.
- पश्चिम महाराष्ट्र: काही ठिकाणी पाण्याचा ताण (Water Stress) पडल्यामुळे ‘ड्राय रूट रॉट’ (कोरडी मूळकूज) दिसत आहे.
- धोका: पीक फुलोऱ्यात असताना किंवा घाटे भरताना झाड वाळल्यास १००% नुकसान होते.
मर रोग की मूळकूज? ओळखायचं कसं? (How to Identify?)
बऱ्याच शेतकऱ्यांचा गोंधळ होतो. ‘मर’ आणि ‘मूळकूज’ या दोन्ही वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. चुकीचं औषध फवारून पैसे वाया घालवू नका. खालील फरक समजून घ्या:
१. मर रोग (Wilt / Fusarium)
ही समस्या जमिनीत असलेल्या ‘फ्युजॅरियम’ नावाच्या बुरशीमुळे येते.
- लक्षण: झाड वरून खाली वाळत येत नाही, तर एकदम हिरवे झाड कोमेजल्यासारखे दिसते.
- ओळख: उपटलेले झाड मधून उभे कापले (Stem Cutting), तर खोडाच्या आतमध्ये काळ्या रंगाची रेष दिसते.
- कारणे: हा रोग बियाण्यातून किंवा जमिनीतून पसरतो.
२. मूळकूज (Dry Root Rot)
सध्या ही समस्या जास्त वाढली आहे. ही ‘रायझोक्टोनिया’ बुरशीमुळे होते.
- लक्षण: झाडाची पाने पिवळी पडतात आणि मग झाड वाळते.
- ओळख: झाड उपटायला गेलात तर सहज उपटून येते आणि मुळे तुटतात. मुळांचे निरीक्षण केल्यास ती कुजलेल्या लाकडासारखी किंवा काळी पडलेली दिसतात. मुळाची साल सहज निघते.
- कारणे: जमिनीत जास्त ओलावा असणे किंवा जमिनीत जास्त उष्णता वाढणे.
शेतकरी विचारतात: ‘आम्ही काय चूक करतोय?’
गुगलवर आणि गावाच्या कट्ट्यावर सध्या हेच प्रश्न चर्चेत आहेत, त्यांची उत्तरे खालीलप्रमाणे:
प्रश्न १: झाड वाळायला लागल्यावर फवारणी करून उपयोग होईल का? उत्तर: सरळ सांगतो— नाही! जे झाड पूर्ण वाळले आहे, त्याला जगातलं कोणतंच औषध वाचवू शकत नाही. आपला उद्देश ‘जे चांगले आहेत त्यांना वाचवणे’ हाच असला पाहिजे. वाळलेले झाड उपटून नष्ट करा, कारण ते बुरशीचे घर आहे.
प्रश्न २: आता पाणी द्यावे की नाही? उत्तर: मित्रांनो, इथेच गफलत होतेय. जर तुमच्या हरभऱ्याला मूळकूज झाली असेल, तर भरमसाठ पाणी देऊ नका. जास्त पाण्यामुळे मुळांना हवा मिळत नाही आणि बुरशी वाढते. पाणी द्यायचे असेल तर हलके (Sprinkler ने थोडेच) द्या.
प्रश्न ३: महागडी औषधे फवारू की आळवणी (Drenching) करू? उत्तर: मुळांचे रोग आहेत, त्यामुळे औषध मुळापर्यंतच गेले पाहिजे. वरून फवारणी करून १०-२०% फरक पडेल, पण आळवणी (Drenching) केल्यास १००% रिझल्ट मिळेल.
ज्येष्ठ कृषी पत्रकाराचा सल्ला
शेतकरी मित्रांनो, अनुभवाचे बोल सांगतो— दुकानदाराने दिले म्हणून काहीही आणून ओतू नका. खालील दोनच उपाय करा, रिझल्ट गॅरंटीड मिळेल:
१. जैविक उपाय (Preventive/Early Stage)
जर अजून रोग जास्त नसेल, तर हे सर्वात बेस्ट आहे.
- औषध: ट्रायको डर्मा (Trichoderma Viride).
- प्रमाण: १ लिटर पाण्यात ५ ग्रॅम/मिली.
- कृती: पंपाचे नोझल काढून प्रत्येक झाडाच्या बुंध्याजवळ औषध पडेल अशी आळवणी करा. हे मित्र बुरशीचे काम करते आणि शत्रू बुरशीला खाते.
२. रासायनिक उपाय (Curative/Heavy Attack)
जर शेतात ५-१०% पेक्षा जास्त झाडे वाळली असतील, तर रिस्क घेऊ नका.
- कॉम्बिनेशन: कॉपर ऑक्सिक्लोराईड (Copper Oxychloride) २५ ग्रॅम + ह्युमिक ॲसिड १० मिली प्रति पंप.
- किंवा: रोको (Roko – Thiophanate Methyl) २० ग्रॅम प्रति पंप.
- महत्वाचे: ज्या भागात रोग आलाय, तिथे आणि त्याच्या आजूबाजूच्या चांगल्या झाडांना आधी आळवणी करा (Spot Application).
निष्कर्ष: आताच पाऊल उचला!
शेतकरी दादांनो, हरभरा हे नगदी पीक आहे. सध्याचे ढगाळ वातावरण हे बुरशीसाठी पोषक आहे. उद्या बघू, परवा बघू करत बसलात, तर रानात फक्त काड्या उरतील.
आजच आपल्या शेतात जा, एखादे वाळलेले झाड उपटून बघा आणि मुळांची तपासणी करा. तुम्हाला वर दिलेली लक्षणे दिसली तर लगेच उपाय करा.
तुमच्या शेतात हरभऱ्याची परिस्थिती कशी आहे? वाळलेली झाडे दिसतायत का? खाली कमेंटमध्ये नक्की सांगा, आपण त्यावर चर्चा करू!
marathi bigg boss
सचिन पोपळघट गेल्या ८ वर्षांपासून कृषी अभ्यासक म्हणून कार्यरत असून, 'शेतकरी हाच खरा 'marathi bigg boss' या ध्येयाने मी काम करत आहे. तंत्रज्ञान आणि शेतीची सांगड घालून, सरकारी योजना व पीक विम्याची अचूक माहिती सोप्या भाषेत शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवणे हाच माझा उद्देश आहे. ८ वर्षांचा प्रदीर्घ अनुभव आणि जमिनीवरची माहिती यामुळे हजारो शेतकऱ्यांचा विश्वास सार्थ ठरवत आहे
