Cotton Rate : कापूस उत्पादकांसाठी आनंदाची बातमी! काही बाजारात कापसाचा भाव ८८०० रुपयांवर पोहोचला आहे. पण सरासरी भाव आणि हमीभाव यात काय तफावत आहे? आयातीचा धोका किती? जाणून घ्या ज्येष्ठ कृषी पत्रकाराचा सखोल अंदाज.
राम राम शेतकरी मित्रांनो!
आजची सकाळ तुमच्यासाठी एक जबरदस्त आणि आनंदाची बातमी घेऊन उगवली आहे. गेले काही महिने ज्या मंदीच्या सावटाखाली आपला कापूस उत्पादक शेतकरी दबला गेला होता, त्याच्यासाठी आता आशेचा किरण नाही, तर थेट तेजीची लाट आली आहे असं म्हणायला हरकत नाही. अकोटच्या बाजारात कापसाच्या दराने चक्क ८८०० रुपयांचा जादुई आकडा गाठलाय! ऐकून छाती अभिमानाने फुलून आली ना? पण गडबड नको, आणि घाईही नको. ही तेजी कशामुळे आली? हा दर सगळ्यांना मिळतोय का? आणि सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न – आता घरातला पांढरं सोनं (कापूस) बाहेर काढायचा की अजून भाव वाढण्याची वाट पहायची?
मी तुमचा शेतकरी मित्र आणि ज्येष्ठ कृषी पत्रकार, आज या लेखातून कापूस बाजाराचे संपूर्ण ‘एक्स-रे’ विश्लेषण करणार आहे. १० वर्षांच्या अनुभवावरून सांगतो, आजची स्थिती खूप नाजुक आणि महत्त्वाची आहे. चला तर मग, समजून घेऊया बाजाराचे गणित!
१. सध्याची ‘ग्राउंड रिअॅलिटी’: ८८०० चा दर खरंच मिळतोय का?
मित्रांनो, सोशल मीडियावर किंवा बातम्यांमध्ये तुम्ही ८८०० चा आकडा पाहिला असेल. पण याची दुसरी बाजू समजून घेणे गरजेचे आहे.
- अकोट मार्केटचा उच्चांक: होय, हे खरे आहे की विदर्भातील अकोट मार्केटमध्ये कापसाला ८८०० रुपये प्रति क्विंटल असा उच्चांकी दर मिळाला. हा आजच्या घडीला राज्यातील सर्वाधिक दर आहे.
- पण वास्तव काय? हा दर बाजारात येणाऱ्या सगळ्याच कापसाला मिळत नाहीये. ज्या कापसाची गुणवत्ता अतिशय उत्कृष्ट आहे, लांब धागा आहे आणि ओलावा कमी आहे, अशाच वेचलेल्या लॉकला हा दर मिळाला आहे.
- सरासरी परिस्थिती: राज्यातील इतर बाजार समित्यांमध्ये नजर टाकली, तर चित्र थोडे वेगळे आहे. बहुतांश ठिकाणी कापसाचा सरासरी व्यवहार हा ७८०० ते ८१०० रुपयांच्या दरम्यान चालू आहे. म्हणजेच, आता कुठे कापूस हमीभावाच्या (MSP) बरोबरीला किंवा त्यापेक्षा थोडा वर पोहोचला आहे.
तरीही, ७०००-७२०० रुपयांवर रडतखडत चालणारा बाजार आता ८००० पार गेलाय, ही निश्चितच समाधानाची बाब आहे.
२. CCI ची खरेदी आणि त्याचा परिणाम
यंदाच्या हंगामाचा ‘हिरो’ कोण असेल तर तो आहे ‘सीसीआय’ (CCI). हंगामाच्या सुरुवातीला जेव्हा खासगी व्यापारी शेतकऱ्यांकडे पाठ फिरवत होते, तेव्हा सीसीआयने शेतकऱ्यांना आधार दिला.
- खरेदीचा आकडा: सीसीआयने आतापर्यंत देशात तब्बल ७२ ते ७५ लाख गाठी कापूस खरेदी केला आहे.
- सध्याची स्थिती: आता जेव्हा खुल्या बाजारात भाव ८१०० च्या पुढे (म्हणजे हमीभावापेक्षा जास्त) मिळत आहेत, तेव्हा साहजिकच सीसीआयची खरेदी मंदावली आहे. शेतकरी आता सीसीआयऐवजी व्यापाऱ्यांना माल देणे पसंत करत आहेत.
- फायदा: सीसीआयने सुरुवातीला जो ६०००-७००० च्या काळात माल उचलला, त्यामुळे बाजारात कापसाचा तुटवडा निर्माण होण्यास मदत झाली आणि परिणामी आता भाव वाढत आहेत.
३. भाववाढीची तीन प्रमुख कारणे (का वाढला भाव?)
शेतकरी मित्रांनो, भाव वाढले म्हणजे काही चमत्कार झाला नाही. यामागे तीन ठोस आर्थिक कारणं आहेत, ती समजून घ्या:
अ) आयात शुल्काचा मास्टरस्ट्रोक:
केंद्र सरकारने १ जानेवारीपासून कापूस आयातीवर ११% आयात शुल्क (Import Duty) लागू केले. हा निर्णय शेतकऱ्यांच्या पथ्यावर पडला आहे.
- परदेशातून येणारा कापूस महाग झाला.
- त्यामुळे भारतीय गिरणी मालकांना (Spinners) नाईलाजाने देशांतर्गत कापूस खरेदी करावा लागत आहे.
- या एका निर्णयामुळे बाजारात ८ ते ९ टक्क्यांची थेट वाढ दिसून आली. १ जानेवारीनंतर सरासरी भाव ५०० ते १००० रुपयांनी वधारला आहे.
ब) सरकीचा (Cotton Seed) भक्कम आधार:
कापसाच्या भावातला अर्धा वाटा हा सरकीचा असतो, हे विसरू नका. यंदा पावसाचा फटका बसल्याने पहिल्या एक-दोन वेचणीच्या कापसातील सरकीची गुणवत्ता थोडी मार खाल्ली, पण एकूण उत्पादन घटले.
- हंगामाच्या सुरुवातीला सरकीचे भाव ३४०० ते ३६०० रुपये होते.
- आज हेच भाव ३८०० ते ४२०० रुपये प्रति क्विंटलवर पोहोचले आहेत.
- सरकी महाग झाल्यामुळे जिनिंगवाल्यांना कापसाला जास्त भाव देणे परवडत आहे.
क) उत्पादनातील घट:
हा मुद्दा सर्वात महत्त्वाचा आहे. ‘कॉटन असोसिएशन ऑफ इंडिया’ (CAI) म्हणतेय की ३०९ लाख गाठी उत्पादन होईल. पण बाजारातील खरे जाणकार आणि माझे अभ्यासक मित्र सांगतात की, उत्पादन २८० ते २९० लाख गाठींच्या वर जाणार नाही. पुरवठा कमी आणि मागणी जास्त, हे साधं अर्थशास्त्र आता कामाला येतंय.
४. बाजारातील आवक आणि जुना साठा
आणखी एक आनंदाची बातमी म्हणजे, सीसीआयने मागच्या वर्षी खरेदी केलेल्या १०० लाख गाठींपैकी ९९% साठा विकून टाकला आहे.
- महाराष्ट्र, तेलंगणा आणि गुजरातमध्ये सीसीआयचे गोदामं आता रिकामी होत आहेत.
- म्हणजेच, बाजारात आता जो कापूस येईल, तो यंदाचा फ्रेश कापूस असेल.
- जुन्या कापसाचे ओझे बाजारावर नसल्याने दराला दाबून ठेवणारं कोणी उरलेलं नाही.
दुसरीकडे, शेतकऱ्यांनीही आता ‘होल्ड’ करायला सुरुवात केली आहे. ज्यांना पैशाची नड होती, त्यांनी कापूस विकला. आता ज्यांच्याकडे कापूस शिल्लक आहे, ते सक्षम शेतकरी आहेत. ते सहजासहजी कमी भावात माल सोडणार नाहीत, याचा दबाव व्यापाऱ्यांवर स्पष्ट दिसत आहे.
५. आयातीचे गणित आणि धोक्याची घंटा! (सावधान)
मित्रांनो, चित्र सगळं गुलाबी दिसत असलं तरी, एक काळा ठिपका आहे ज्याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही.
- आयात सुरूच आहे: ३१ डिसेंबरपर्यंत देशात ३२ लाख गाठी कापूस आयात झाला आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारात भाव कमी आहेत, पण आपल्याकडे आयात शुल्क (११%) आणि रुपयाचे अवमूल्यन (डॉलरच्या तुलनेत रुपया घसरल्याने आयात महाग पडते) यामुळे परदेशी कापूस सध्या तरी आपल्या कापसापेक्षा महाग पडतोय.
- पण जर… जर आपल्या देशातील कापसाचे भाव खूप जास्त वाढले, तर गिरणी मालक महागडा परदेशी कापूस घेण्यास तयार होतील. त्यामुळे भाव एका मर्यादेपलीकडे वाढणे कठीण होऊ शकते.
६. सरकारचे धोरण: रातोरात खेळ पालटणार का?
हा मुद्दा अत्यंत गांभीर्याने वाचा. कापूस भाव ८००० च्या वर टिकून राहण्यासाठी एकच अट आहे – सरकारने आयात शुल्कात कोणताही बदल करू नये.
- सध्या बाजारात चर्चा आहे की, टेक्सटाइल लॉबी सरकारवर दबाव टाकत आहे की कापूस खूप महाग झालाय, त्यामुळे आयात शुल्क कमी करा.
- किंवा अमेरिकेसोबतच्या व्यापार करारात कापसाचा समावेश करा.
- जर दुर्दैवाने सरकारने आयात शुल्कात सवलत दिली किंवा कोटा पद्धत आणली, तर हे वाढलेले दर एका रात्रीत कोसळू शकतात.
- सरकारचे धोरण हे “ग्राहक हिताचे” असते, शेतकऱ्यांच्या हिताचे क्वचितच असते, हा इतिहास आहे. त्यामुळे सावध राहा.
७. ज्येष्ठ पत्रकाराचा निष्कर्ष आणि सल्ला: आता काय करावे?
सगळा आढावा घेतल्यावर, मी माझ्या १० वर्षांच्या अनुभवाच्या जोरावर तुम्हाला खालील सल्ला देऊ इच्छितो:
- तेजीचा फायदा घ्या, पण अतिलोभ नको: सध्याचे ८००० ते ८२०० चे भाव हे वाईट नाहीत. जर तुम्हाला पैशाची गरज असेल, तर आपल्याकडील मालाचा काही हिस्सा (उदा. २०-३०%) विक्री करून नफा खिशात टाका.
- टप्प्याटप्प्याने विक्री: सर्व कापूस एकदम विकू नका आणि सर्व साठवूनही ठेवू नका. जसजसा बाजार वर जाईल, तसतसा थोडा थोडा माल बाहेर काढा.
- हमीभावाचे ‘सुरक्षा कवच’ ठेवा: जरी बाजार हमीभावाच्या वर गेला असेल, तरी सीसीआय केंद्रावरील तुमची नोंदणी रद्द होऊ देऊ नका किंवा दुर्लक्ष करू नका. जर सरकारने धोरण बदलले आणि बाजार पडला, तर तुम्हाला तुमचा कापूस हमीभावाने तरी विकता आला पाहिजे. हा ‘बॅकअप प्लॅन’ तयार ठेवा.
- अफवांवर विश्वास नको: व्हॉट्सअॅप युनिव्हर्सिटीवर ८८०० ऐकून लगेच माल गाडीत भरू नका. तुमच्या स्थानिक बाजार समितीत आजचा लिलाव काय झालाय, याची खात्री करा.
थोडक्यात सांगायचं तर: बाजार सध्या शेतकऱ्यांच्या बाजूने आहे. (Market Sentiment is Positive). येत्या काळात सरासरी दर ८२०० ते ८३०० पर्यंत जाण्याची दाट शक्यता आहे. काही अभ्यासकांच्या मते, जर सरकीने अशीच साथ दिली तर भाव आणखी २००० रुपयांनी वाढून (क्विंटलला १०,००० नाही, तर सध्याच्या दरात वाढ होऊन) चांगल्या पातळीवर स्थिर होऊ शकतात.
शेतकरी राजा, तू कष्टाने पिकवलेलं हे पांढरं सोनं आहे. योग्य वेळी, योग्य निर्णय घे आणि या तेजीचा फायदा उचल!
तुमचे मत काय? शेतकरी मित्रांनो, तुमच्या तालुक्यात आज कापसाला काय भाव चालू आहे? तुम्ही कापूस विकला की अजून दरवाढीची वाट पाहत आहात? खाली कमेंट बॉक्समध्ये नक्की सांगा. तुमची एक कमेंट इतर शेतकऱ्यांना योग्य निर्णय घेण्यास मदत करू शकते.
जय जवान, जय किसान!
marathi bigg boss
सचिन पोपळघट गेल्या ८ वर्षांपासून कृषी अभ्यासक म्हणून कार्यरत असून, 'शेतकरी हाच खरा 'marathi bigg boss' या ध्येयाने मी काम करत आहे. तंत्रज्ञान आणि शेतीची सांगड घालून, सरकारी योजना व पीक विम्याची अचूक माहिती सोप्या भाषेत शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवणे हाच माझा उद्देश आहे. ८ वर्षांचा प्रदीर्घ अनुभव आणि जमिनीवरची माहिती यामुळे हजारो शेतकऱ्यांचा विश्वास सार्थ ठरवत आहे
