शेतकरी मित्रांनो, उन्हाळ्याची चाहूल लागताच सर्वात आधी धडकी भरते ती पाण्याच्या चिंतेने! विहिरीची पातळी खाली जाते आणि पिकांचं काय होणार, हा प्रश्न सतावू लागतो. पण आता काळजी नसावी. कमी पाण्यात, कमी खर्चात भरघोस पैसे देणारं आणि जमिनीचं सोनं करणारं एक ‘गोल्डन’ पीक तुमच्या हातात आहे. ते म्हणजे ‘उन्हाळी मूग’ (Summer Moong). यंदाचा उन्हाळा वाया घालवू नका, ही माहिती वाचून लगेच कामाला लागा, कारण हीच ती वेळ आहे नफा कमवण्याची!
आजच्या या सविस्तर लेखात आपण उन्हाळी मूग लागवड (Summer Moong Cultivation), त्याचे नियोजन, खत व्यवस्थापन आणि त्यातून मिळणारे भरघोस उत्पादन यावर चर्चा करणार आहोत.
उन्हाळी मूग: तोट्यातील शेती फायद्यात आणणारा फॉर्म्युला
उन्हाळी मूग हे केवळ उत्पन्नाचे साधन नाही, तर तुमच्या जमिनीसाठी एक वरदान आहे. अनेकदा शेतकरी पावसाळी किंवा खरीप हंगामात मूग घेतात, पण उन्हाळी हंगामात मूग घेण्याचे फायदे अधिक आहेत. याचे नेमके गणित खालील मुद्द्यांवरून समजून घ्या:
१. जमिनीची फिक्स डिपॉझिट (नत्र स्थिरीकरण): उन्हाळी मुगामुळे जमिनीचा पोत तर सुधारतोच, पण हे द्विदल वर्गातील पीक असल्याने याच्या मुळांवरील गाठी जमिनीत हवेतील नत्र शोषून घेतात. हे पीक जमिनीत हेक्टरी ४५ ते ६५ किलो नत्र (Nitrogen) जमा करते. याचा अर्थ काय? तर पुढच्या खरिपाच्या पिकासाठी तुम्हाला रासायनिक युरीयाचा खर्च आपोआप कमी करावा लागेल. म्हणजेच एका पिकाचा खर्च वाचवून दुसऱ्या पिकाची सोय होते.
२. दुहेरी उत्पन्न (शेंगा + वैरण): मुगाच्या शेंगा तर विकता येतातच, त्यातून नगदी पैसा मिळतो. पण शेंगा तोडल्यानंतर उरलेला मुगाचा पालापाचोळा आणि भुसा हा जनावरांसाठी ‘प्रथिनांचा’ (Protein) जबरदस्त स्रोत आहे. उन्हाळ्यात जनावरांना हिरव्या चाऱ्याची टंचाई असते, अशा वेळी मुगाचा चारा जनावरांचे आरोग्य सुधारतो आणि दुधाच्या धंद्यातही फायदा होतो.
३. रोगराईला ब्रेक: खरीप किंवा पावसाळी हंगामाच्या तुलनेत उन्हाळ्यात हवामान कोरडे आणि सूर्यप्रकाश भरपूर असतो. त्यामुळे बुरशीजन्य रोग आणि कीड यांचा प्रादुर्भाव नैसर्गिकरित्या कमी राहतो. पावसाळ्यात ढगाळ वातावरणामुळे फवारणीचा खर्च वाढतो, जो उन्हाळ्यात वाचतो.
४. कमी कालावधीचे पीक: हे पीक अवघ्या ६० ते ७० दिवसांत हातात येते. त्यामुळे शेतकऱ्याला कमी वेळेत पैसे मोकळे करता येतात आणि खरिपाच्या पेरणीसाठी शेत वेळेत रिकामे होते.
उन्हाळी मुगाची लागवड कधी करावी? (Sowing Time)
शेतकरी मित्रांनो, उन्हाळी मुगाच्या यशाचे ५०% गमक हे त्याच्या पेरणीच्या वेळेत दडलेले आहे.
- पेरणीची डेडलाईन: उन्हाळी मुगाची पेरणी २० फेब्रुवारी ते मार्चच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत उरकून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.
- उशीर झाल्यास काय होते? जर पेरणीला उशीर झाला, तर पीक फुलोऱ्यात असताना एप्रिल-मे महिन्यातील कडक उन्हाचा तडाखा बसतो. जास्त तापमानामुळे फुले गळतात आणि शेंगांमध्ये दाणे भरत नाहीत. तसेच मान्सूनपूर्व पाऊस (वळवाचा पाऊस) आल्यास पिकाचे नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे २० मार्चनंतर पेरणी करणे धाडसाचे ठरू शकते.
लागवडीचे तंत्र आणि जमिनीची निवड (Land Preparation & Soil)
शेतकरी दादांनो, १० वर्षांच्या अनुभवातून मी एक गोष्ट नक्की सांगू शकतो – ‘जी जमीन उन्हाळ्यात रिकामी, ती शेतकऱ्याच्या तोट्याची निशानी’. पण फक्त पेरणी करून चालणार नाही, तर जमिनीची योग्य निवड करणे गरजेचे आहे.
जमीन कशी असावी?
- मुगासाठी मध्यम ते भारी आणि पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी जमीन निवडावी.
- जमिनीचा सामू (pH) ६.५ ते ७.५ च्या दरम्यान असावा.
- सावधान: चोपण, क्षारपड किंवा ज्या जमिनीत पाणी साठून राहते, अशा जमिनीत मूग घेऊ नका. अशा जमिनीत मुळांची वाढ होत नाही आणि रोपे पिवळी पडून मरतात.
पूर्वमशागत: रब्बी पिकाची काढणी झाल्यानंतर जमिनीची त्वरित एक खोल नांगरट करावी. त्यानंतर कुळवाच्या (हॅरो) २-३ पाळ्या देऊन जमीन भुसभुशीत करावी. शेवटच्या कुळवणीपूर्वी हेक्टरी ५-६ टन चांगले कुजलेले शेणखत मिसळल्यास उत्पादनात मोठी वाढ होते. जमीन समतल करून वाफे किंवा सरी वरंबा पद्धतीने रान बांधून घ्यावे. पाणी देण्यासाठी सोयीस्कर राहावे म्हणून ५-६ फुटांच्या अंतरावर सऱ्या पाडाव्यात किंवा वाफे तयार करावेत.
बियाणे, वाण आणि पेरणी पद्धत (Seeds & Sowing Method)
चांगल्या उत्पादनासाठी दर्जेदार बियाण्याची निवड करणे खूप महत्वाचे आहे. बाजारात अनेक सुधारित वाण उपलब्ध आहेत, कृषी विद्यापीठाने शिफारस केलेले वाण वापरल्यास अधिक फायदा होतो.
- बियाणे प्रमाण: हेक्टरी १२ ते १५ किलो (एकरी ५ ते ६ किलो) बियाणे वापरावे.
- पेरणीचे अंतर: दोन ओळींत ३० सेमी आणि दोन रोपांत १० सेमी अंतर ठेवाच. हे अंतर का महत्वाचे आहे? कारण यामुळे पिकात हवा खेळती राहते, सूर्यप्रकाश प्रत्येक पानाला मिळतो आणि शेंगा जास्त लागतात. दाट पेरणी केल्यास फक्त पाला वाढतो, शेंगा लागत नाहीत.
- पेरणीची खोली: बियाणे ४ ते ५ सेमी खोलीवर पेरावे. जमिनीत पुरेसा ओलावा असतानाच पेरणी करावी म्हणजे उगवण एकसारखी होते.
बीजप्रक्रिया – यशाची गुरुकिल्ली (Seed Treatment)
शेतकरी मित्रांनो, बऱ्याचदा आपण घाईगडबडीत बीजप्रक्रिया टाळतो, पण तीच सर्वात मोठी चूक ठरते. १. बुरशीनाशक: पेरणीपूर्वी प्रति किलो बियाण्यास २ ग्रॅम थायरम + २ ग्रॅम कार्बेंन्डाझिम चोळा. यामुळे जमिनीतून होणाऱ्या बुरशीजन्य रोगांपासून (उदा. मूळकुज) पिकाचे संरक्षण होते. २. जैविक खते: रासायनिक प्रक्रियेनंतर, जैविक ताकदीसाठी २५ ग्रॅम रायझोबियम आणि २५ ग्रॅम पीएसबी (PSB) गुळाच्या थंड द्रावणातून बियाण्याला लावा. * रायझोबियम मुळांवरील गाठी वाढवते (नत्र मिळवते). * पीएसबी जमिनीत न विरघळलेले स्फुरद पिकाला उपलब्ध करून देते. * हे लावून बियाणे सावलीत सुकवा आणि मगच पेरणी करा.
खत आणि पाणी व्यवस्थापन (Fertilizer & Water Management)
मुगाला जास्त खताची गरज नसते, पण सुरुवातीच्या वाढीसाठी स्टार्टर डोस गरजेचा असतो.
- खते: पेरणीच्या वेळी हेक्टरी २० किलो नत्र आणि ४० किलो स्फुरद द्यावे. यासाठी शक्यतो डीएपी (DAP) किंवा १०:२६:२६ सारख्या खतांचा वापर तज्ञांच्या सल्ल्याने करावा.
- पाणी व्यवस्थापन: उन्हाळी हंगामात पाण्याचे नियोजन अतिशय काटेकोर असावे लागते. पिकाच्या संवेदनशील अवस्थांमध्ये पाणी मिळणे गरजेचे आहे:
- पहिली पाळी: पेरणीनंतर लगेच (किंवा ओलावा नसल्यास).
- दुसरी पाळी: पेरणीनंतर ८-१० दिवसांनी (मोकळे पाणी असल्यास).
- फुलोरा अवस्था: ३०-३५ दिवसांनी (अतिशय महत्वाची वेळ).
- शेंगा भरताना: ४५-५० दिवसांनी.
- तापमान ३८-४० अंशांवर गेले तरी जमिनीचा मगदूर बघून ८ ते १० दिवसांच्या अंतराने पाण्याच्या पाळ्या द्याव्यात. स्प्रिंकलर (तुषार सिंचन) असल्यास पाणी आणि वीज दोन्हीची बचत होते आणि पिकाला “रेन-इफेक्ट” मिळतो.
कीड आणि रोग नियंत्रण (Pest & Disease Control)
उन्हाळी मुगावर प्रामुख्याने मावा, तुडतुडे, पांढरी माशी आणि शेंगा पोखरणारी अळी यांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो.
- पांढरी माशी: ही पिवळा मोझॅक (Yellow Mosaic Virus) या विषाणूजन्य रोगाचा प्रसार करते. हा रोग आल्यावर पाने पिवळी पडतात. याच्या नियंत्रणासाठी निंबोळी अर्काची फवारणी प्रतिबंधात्मक उपाय म्हणून घ्यावी.
- भुरी रोग: पानांवर पांढरी बुरशी वाढते. यासाठी गंधकाची (Wettable Sulphur) फवारणी करावी.
- कीड दिसताच तज्ञांच्या सल्ल्याने योग्य कीटकनाशकाची फवारणी करावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ – Expert Answers)
शेतकरी बांधवांकडून मला नेहमी जे प्रश्न विचारले जातात, त्यांची उत्तरे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. एका मुगाचे प्रति हेक्टर उत्पादन किती मिळते? (Summer Moong Yield per Hectare) योग्य नियोजन, वेळेवर पेरणी आणि पाण्याचे काटेकोर व्यवस्थापन केल्यास उन्हाळी मुगाचे सरासरी उत्पादन १० ते १२ क्विंटल प्रति हेक्टर (४ ते ५ क्विंटल प्रति एकर) सहज मिळते. काही प्रगतशील शेतकरी एकरी ६-७ क्विंटलपर्यंतही उत्पादन घेतात.
२. मूग पीक किती दिवसात येते? (Duration) उन्हाळी मूग हे अत्यंत कमी कालावधीचे पीक आहे. पेरणीपासून साधारण ६० ते ६५ दिवसांत शेंगा तोडणीला येतात. पहिल्या तोडणीनंतर ८-१० दिवसांनी दुसरी तोडणी करता येते. जास्तीत जास्त ७०-७५ दिवसांत शेत रिकामे होते. (टीप: भुईमूग या पिकाला साधारण १०० ते १२० दिवस लागतात, त्यामुळे उन्हाळी हंगामात कमी वेळेत पैसे हवे असल्यास मूग हाच सर्वोत्तम पर्याय आहे.)
३. मूग पिकवण्याचा सर्वोत्तम मार्ग कोणता आहे? सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे ‘गादी वाफा किंवा सरी वरंबा पद्धत’. सपाट वाफ्यापेक्षा सरी वरंब्यावर मूग लावल्यास झाडाच्या मुळांना हवा चांगली मिळते, पाण्याचा निचरा होतो आणि मुळांची वाढ खोलवर होते. तसेच ठिबक किंवा तुषार सिंचनाचा वापर केल्यास उत्पादनात २०-२५% वाढ निश्चित होते.
४. पावसाळी मूग आणि खरीप मूग लागवड यात काय फरक आहे? पावसाळी (खरीप) मूग जून-जुलैमध्ये पेरला जातो. यावेळी पाऊस अनिश्चित असतो. जास्त पाऊस झाल्यास पिकाचे नुकसान होते आणि काढणीच्या वेळी पाऊस आल्यास शेंगाना मोड येतात व दर्जा खराब होतो. याउलट, उन्हाळी मूग पूर्णपणे आपल्या नियोजनावर अवलंबून असतो. शेंगा वाळवण्यास कडक ऊन मिळते, त्यामुळे मालाचा दर्जा (Quality) एक नंबर राहतो आणि बाजारभावही चांगला मिळतो.
५. उन्हाळी मुगाची लागवड कधी करावी? मी पुन्हा सांगतो, १५ फेब्रुवारी ते १० मार्च हा कालावधी सुवर्णकाळ आहे. यानंतर पेरणी टाळावी.
६. उन्हाळी मूग बियाणे किंमत काय असते? बाजारात वाणांनुसार बियाण्याचे दर बदलतात. साधारणपणे चांगल्या कंपनीचे किंवा प्रमाणित बियाणे १०० ते १२० रुपये प्रति किलो या दराने मिळते. घरचे बियाणे वापरणार असाल तर त्याची उगवण क्षमता (Germination Test) नक्की तपासा.
निष्कर्ष आणि माझी विनंती
शेतकरी मित्रांनो, उन्हाळी मूग हे पीक म्हणजे ‘कमी गुंतवणुकीत जास्त परतावा’ देणारी बँक आहे. खरिपाच्या तयारीसाठी लागणारा पैसा उन्हाळी मुगातून उभा राहतो. शिवाय आपली जमीन सुपीक होते ती वेगळीच.
एकच लक्षात ठेवा:
- पेरणीला उशीर नको.
- पाणी व्यवस्थापनात आळस नको.
- बीजप्रक्रिया विसरू नका.
हा लेख जास्तीत जास्त शेतकरी ग्रुपवर शेअर करा. ज्ञान वाटल्याने वाढते आणि आपल्या बळीराजाची प्रगती होते. तुम्हाला काही अडचण असल्यास किंवा बियाण्याबद्दल अधिक माहिती हवी असल्यास खाली कमेंट नक्की करा.
मग करताय ना यंदा उन्हाळी मुगाची तयारी? तुमची जमीन तयार आहे का?
