शेतकरी मित्रांनो, राम राम!
सततची औषध फवारणी, जमिनीतून येणारे बुरशीजन्य रोग आणि मर रोगामुळे होणारे नुकसान यामुळे हैराण झाला आहात? “बाळा, पीक जोरात आलं पण ऐन वेळी मर लागली आणि सगळं रानं बसलं…” असं म्हणून डोक्याला हात लावून बसण्याची वेळ आता येणार नाही.
आनंदाची आणि महत्त्वाची बातमी म्हणजे, आता भाजीपाला पिकांमध्येही ‘कलम तंत्रज्ञान’ (Grafting Technology) यशस्वी झालंय. फळबागेत आपण कलमाचं महत्त्व जाणतोच, पण आता वांगी, टोमॅटो, मिरची आणि टरबूज पिकातही ही जादू चालणार आहे. नेमकं गणित काय आहे? तुमचं एकरी उत्पादन थेट ३० टक्क्यांनी कसं वाढणार? हेच आज आपण सविस्तर समजून घेणार आहोत.
Vegetable Grafting Guide भाजीपाला कलम
जे शेतकरी अजूनही जुन्या पद्धतीने रोपे लावत आहेत, त्यांनी हे नीट वाचा. कलम केलेल्या भाजीपाला पिकांचे गणितच वेगळे आहे:
- रोपांची बचत: नेहमीपेक्षा एकरी २० ते २५% कमी रोपे लागतात.
- उत्पादनात वाढ: साध्या रोपांच्या तुलनेत कलम केलेल्या पिकाचे उत्पादन २५ ते ३० टक्क्यांपर्यंत वाढते.
- दीर्घकाळ चालणारे पीक: सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, पिकाचा कालावधी ४५ ते ६० दिवसांनी वाढतो. म्हणजेच दीड-दोन महिने जास्त तोडे निघणार!
- आकार आणि दर्जा: फळांचा आकार एकसारखा राहतो आणि चमक (Quality) सुधारते, ज्याला बाजारात चांगला भाव मिळतो.
हे कलम तंत्रज्ञान नेमकं काम कसं करतं?
शेतकरी मित्रांनो, हे समजून घेणे खूप महत्त्वाचे आहे. आपण फळझाडांचे कलम करतो, तसेच हे आहे. यात दोन वेगवेगळ्या जातींच्या रोपांचा वापर केला जातो.
१. रूट स्टॉक (Root Stock): हे रोपाचे खालचे मूळ असते. यासाठी ‘जंगली वाण’ (Wild Variety) किंवा गावरान वाण वापरले जाते. २. सायन (Scion): हे वरचे कलम असते, जे आपल्याला पाहिजे त्या ‘हायब्रीड’ (Hybrid) किंवा सुधारित जातीचे असते.
यातली खरी गोम काय आहे? जंगली वाणांची मुळे (Roots) अत्यंत ताकदवान असतात. ती जमिनीत खोलवर जातात, पाण्याचा ताण सहन करतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे—जमिनीतील सूत्रकृमी (Nematodes) आणि मर रोगाला बळी पडत नाहीत. या मजबूत मुळांवर (रूट स्टॉकवर) जेव्हा आपण जास्त उत्पादन देणाऱ्या हायब्रीड जातीचे (सायन) कलम करतो, तेव्हा त्या पिकाला रोगाशी लढण्याची ताकद आणि भरघोस उत्पादन देण्याची क्षमता दोन्ही मिळते.
शेतकऱ्यांसाठी हे तंत्रज्ञान ‘वरदान’ का ठरतंय?
मी गेली १० वर्षे बघतोय, आपल्या महाराष्ट्रातील जमिनींचा कस रासायनिक खतांमुळे कमी झालाय. अशा वेळी साधी रोपे जमिनीत तग धरू शकत नाहीत. पण कलम केलेली रोपे ‘काटक’ असतात.
१. रोगांचा नायनाट: जमिनीतून होणारे ‘बॅक्टेरियल विल्ट’ (Bacterial Wilt) किंवा फ्युजॅरियम विल्टसारखे रोग जंगली मुळांमुळे रोपाच्या जवळही फिरकत नाहीत. त्यामुळे औषध फवारणीचा प्रचंड खर्च वाचतो.
२. खतांची बचत: जंगली मुळे जमिनीत खोलवर जाऊन अन्नद्रव्ये शोषून घेतात. त्यामुळे तुम्ही जे खत टाकता, त्याचा १००% वापर होतो.
३. अतिपाऊस किंवा दुष्काळातही तग: हवामान बदलामुळे कधी अतिपाऊस तर कधी पाणी टंचाई असते. कलम केलेली रोपे या दोन्ही परिस्थितीला नेटाने तोंड देतात.
🤔 हे कलम कसे तयार केले जाते?
हे घरी करणे थोडे कष्टाचे आहे, पण प्रक्रिया समजून घ्या:
- रूट स्टॉक (जंगली वाण) आणि सायन (सुधारित वाण) यांच्या बिया एकाच वेळी किंवा काही दिवसांच्या अंतराने पेरल्या जातात.
- दोन्ही रोपांच्या खोडाची जाडी सारखी झाल्यावर, ब्लेडच्या सहाय्याने त्यांना विशिष्ट कोणात कापून जोडले जाते.
- या जोडणीवर एक छोटी क्लिप (Grafting Clip) लावली जाते.
- पुढचे काही दिवस या रोपांना ‘हीलिंग चेंबर’मध्ये (विशेष तापमानात) ठेवले जाते, जेणेकरून सांधा पक्का जुळेल.
🔥 ट्रेंडिंग प्रश्न आणि शंका (FAQ)
अनेक शेतकरी मला फोन करून विचारतात, त्यांच्या काही प्रश्नांची ही उत्तरे:
१. ही रोपे नेहमीच्या रोपांपेक्षा महाग असतात का? हो, ही रोपे थोडी महाग असतात. कारण यात दोन बियांचा खर्च आणि मजुरी लागते. पण सावधान! हिशोब करताना फक्त रोपांचा खर्च बघू नका. एकरी रोपे २०% कमी लागतात, फवारणीचा खर्च वाचतो आणि उत्पादन ३०% जास्त मिळते. शेवटी फायदा तुमचाच आहे.
२. कोणकोणत्या पिकात हे कलम करता येते? सध्या महाराष्ट्रात प्रामुख्याने टोमॅटो (Tomato), वांगी (Brinjal), मिरची (Chili), शिमला मिरची (Capsicum), टरबूज (Watermelon) आणि खरबूज (Muskmelon) या पिकांमध्ये हे तंत्रज्ञान प्रचंड यशस्वी झाले आहे.
३. कलम केलेली रोपे कुठे मिळतील? आता अनेक खाजगी नर्सरी आणि कृषी विज्ञान केंद्रांमध्ये (KVK) ही रोपे उपलब्ध होऊ लागली आहेत. फक्त खात्रीशीर नर्सरीतूनच आगाऊ बुकिंग (Booking) करून रोपे घ्या.
माझा सल्ला (Conclusion)
शेतकरी मित्रांनो, काळ बदललाय तशी शेती बदलली पाहिजे. पारंपरिक पद्धतीत आता जोखीम जास्त आहे. कलम तंत्रज्ञान ही काळाची गरज आहे.
माझा तुम्हाला सल्ला आहे की, जर तुम्ही ५ एकर भाजीपाला करत असाल, तर प्रयोग म्हणून अर्ध्या किंवा एक एकरावर यावर्षी कलम केलेली रोपे लावून पहा. फरक तुमच्या डोळ्यांना दिसेल. पिकाचा जोम, फळांची चकाकी आणि बाजारात मिळणारा भाव पाहून तुम्हीच पुढच्या वर्षी पूर्ण शेतात हे तंत्रज्ञान वापराल.
तुम्ही कधी भाजीपाला कलमाचा प्रयोग केला आहे का? किंवा करण्याचा विचार करत आहात? खाली कमेंटमध्ये नक्की सांगा. ही माहिती इतर शेतकरी बांधवांना शेअर करायला विसरू नका!
(लेखक ज्येष्ठ कृषी पत्रकार असून ‘sachinpopalghat147‘ ब्लॉगसाठी शेती विषयक लेखन करतात.)
