महाराष्ट्रात गेल्या काही वर्षांपासून पावसाचा लहरीपणा वाढला आहे. मराठवाडा, विदर्भ आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील अनेक तालुक्यांमध्ये कधी पावसाचा मोठा खंड पडतो, तर कधी परतीचा पाऊस वेळेवर येत नाही. अशा परिस्थितीत पारंपरिक बियाण्यांवर अवलंबून राहिल्यास उत्पादनावर मोठा परिणाम होतो.
हीच अडचण लक्षात घेऊन राज्यातील कृषी विद्यापीठांनी आणि संशोधन केंद्रांनी कमी पाण्यात आणि ओलाव्याच्या ताणातही तग धरणाऱ्या अनेक सुधारित जाती विकसित केल्या आहेत. योग्य वाणाची निवड केल्यास कमी पावसातही शेती टिकवणे शक्य होते.
कमी पाण्यासाठी सुधारित वाण का निवडावेत?
पावसाचा खंड पडल्यावर पिकाची वाढ खुंटते आणि फुलोरा गळून पडतो. सुधारित आणि कोरडवाहू जातींची रचनाच अशी असते की त्यांची मुळे जमिनीत खोलवर जातात. त्यामुळे जमिनीतील ओलावा शोषून घेण्याची क्षमता वाढते. याशिवाय या जाती कमी कालावधीत तयार होतात, ज्यामुळे शेवटच्या टप्प्यात पाण्याची गरज कमी भासते.
महाराष्ट्रासाठी उपयुक्त पिके आणि त्यांच्या सुधारित जाती
जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि विभागाच्या हवामानानुसार पिकांची निवड करणे गरजेचे असते. राज्यातील कृषी विद्यापीठांनी शिफारस केलेल्या काही प्रमुख वाणांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:
१. तूर (Tur)
कोरडवाहू शेतीसाठी तूर हे अत्यंत महत्त्वाचे पीक आहे. पाण्याचा ताण सहन करणाऱ्या काही प्रमुख जाती:
- बीडीएन ७११ (BDN 711): वसंतराव नाईक मराठवाडा कृषी विद्यापीठाने विकसित केलेली ही जात पाण्याचा ताण चांगल्या प्रकारे सहन करते. ही जात सुमारे १५० ते १५५ दिवसांत काढणीला येते.
- बीडीएन ७१६ (BDN 716): लाल रंगाची ही तूर मध्यम ते भारी जमिनीसाठी उपयुक्त मानली जाते.
- फुले राजेश्वरी: महात्मा फुले कृषी विद्यापीठाचा हा वाण कोरडवाहू तसेच बागायती अशा दोन्ही भागांत चांगला प्रतिसाद देतो.
२. रब्बी ज्वारी (Rabi Jowar)
पावसाळ्यानंतर जमिनीत उरलेल्या ओलाव्यावर येणारे हे प्रमुख पीक आहे. धान्यासोबतच जनावरांसाठी कडबाही मिळतो.
- फुले सुचित्रा: मध्यम जमिनीसाठी आणि कमी ओलाव्याच्या क्षेत्रासाठी ही जात ओळखली जाते.
- फुले वसुधा: भारी जमिनीत आणि जिथे एखादे संरक्षित पाणी देण्याची सोय आहे, तिथे या वाणातून चांगले उत्पादन मिळू शकते.
- परभणी मोती: मराठवाड्यातील कोरडवाहू भागासाठी ही जात अनेक शेतकरी पसंती देतात.
३. हरभरा (Chickpea)
रब्बी हंगामात कमी पाण्यात येणारे हे महत्त्वाचे कडधान्य पीक आहे.
- विजय आणि दिग्विजय: या दोन्ही जाती पाण्याचा ताण सहन करण्यासाठी आणि मर रोगाला प्रतिकारक म्हणून ओळखल्या जातात.
- जाकी ९२१८ (Jaki 9218): कोरडवाहू तसेच कमी सिंचन असलेल्या भागात या वाणाची उगवण आणि वाढ चांगली होते.
४. सोयाबीन (Soybean)
खरीप हंगामात पावसाचा खंड पडल्यास सोयाबीनचे मोठे नुकसान होते. त्यासाठी मध्यम कालावधीच्या जाती उपयुक्त ठरतात.
- एमएयूएस १६२ (MAUS 162): या वाणाच्या शेंगा जमिनीपासून थोड्या वर लागतात, त्यामुळे काढणीला सोपे जाते आणि पाण्याचा ताणही हे पीक काही प्रमाणात सहन करते.
- फुले संगम (KDS 726): योग्य नियोजन केल्यास मध्यम ते भारी जमिनीत या वाणाचा अनुभव चांगला आहे.
प्रत्यक्ष शेतीतील काही व्यावहारिक गोष्टी
केवळ चांगले बियाणे आणून पेरणी केल्याने काम भागत नाही. प्रत्यक्ष शेतात काम करताना काही छोट्या गोष्टींकडे लक्ष दिल्यास कमी पाण्यातही पीक वाचवता येते:
- जमिनीचा पोत ओळखा: हलक्या किंवा मुरमाड जमिनीत जास्त कालावधीची पिके घेणे टाळा. अशा जमिनीत कमी दिवसांत येणारे वाणच निवडा.
- बीजप्रक्रिया विसरू नका: पेरणीपूर्वी बियाण्याला शिफारस केलेली बीजप्रक्रिया केल्यास बियाणे लवकर उगवते आणि सुरुवातीच्या काळात रोपांची मुळे मजबूत होतात.
- रुंद वरंबा सरी (BBF) पद्धत: पावसाचे पाणी शेतातच मुरण्यासाठी बीबीएफ यंत्राने पेरणी करणे फायदेशीर ठरते. जास्त पाऊस झाला तर पाण्याचा निचरा होतो आणि खंड पडला तर ओलावा टिकून राहतो.
- आंतरपिकाचा आधार: एकाच पिकावर अवलंबून न राहता सोयाबीनमध्ये तूर किंवा बाजरीमध्ये तूर असे आंतरपीक घेतल्यास पावसाचा धोका विभागला जातो.
बियाणे खरेदी आणि सरकारी योजनांबाबत महत्त्वाची सूचना
कोणत्याही नवीन जातीचे बियाणे खरेदी करताना ते नेहमी अधिकृत कृषी सेवा केंद्रातून किंवा कृषी विद्यापीठाच्या विक्री केंद्रातूनच घ्यावे आणि त्याचे पक्के बिल सांभाळून ठेवावे. तसेच, तुमच्या गावातील जमिनीचा प्रकार आणि स्थानिक हवामान पाहून नेमकी कोणती जात निवडावी, खतांची मात्रा किती असावी किंवा कोणती कीटकनाशके वापरावीत, यासाठी तालुका कृषी अधिकारी, कृषी विज्ञान केंद्र (KVK) किंवा स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला नक्की घ्या. बियाणे अनुदान किंवा सरकारी योजनांच्या अद्ययावत माहितीसाठी नेहमी महाराष्ट्र शासनाच्या अधिकृत MahaDBT पोर्टलची पाहणी करावी.
बदलत्या हवामानाशी जुळवून घेणे ही आजच्या शेतीची गरज बनली आहे. कमी पाण्यात येणाऱ्या सुधारित जातींची निवड, जमिनीत पाणी मुरवण्याचे सोपे उपाय आणि वेळेवर केलेले पीक व्यवस्थापन या तीन गोष्टींची सांगड घातली, तर दुष्काळी परिस्थितीतही शेतीचे नुकसान बऱ्याच अंशी कमी करता येते.