ठिबक व तुषार सिंचन: कमी पाण्यात दर्जेदार पीक घेण्याचा व्यावहारिक मार्ग

Marathi Bigg BossMarathi Bigg BossNovember 19, 2026

महाराष्ट्रातील शेती ही प्रामुख्याने पावसावर आणि भूजलावर अवलंबून आहे. मराठवाडा, विदर्भ असो वा पश्चिम महाराष्ट्रातील काही पट्टे, उन्हाळ्यात विहिरी आणि बोअरवेलचे पाणी तळ गाठते. अशा वेळी पारंपरिक पाटपाण्याच्या (दांडपाणी) पद्धतीने पिकांना पाणी देणे आता परवडणारे राहिलेले नाही. पाटपाण्यात बरेचसे पाणी बाष्पीभवनामुळे किंवा जमिनीत खोल मुरून वाया जाते.

यावर सर्वात प्रभावी आणि व्यावहारिक उपाय म्हणजे सूक्ष्म सिंचन (ठिबक आणि तुषार सिंचन). योग्य पद्धतीने याचा वापर केला, तर उपलब्ध पाण्यात दुप्पट क्षेत्र ओलिताखाली आणता येते आणि पिकाची वाढही एकसारखी होते.

ठिबक की तुषार? आपल्या पिकासाठी नेमके काय निवडावे?

अनेकदा शेतकरी शेजाऱ्याकडे पाहून सिंचन संच बसवतात, पण जमिनीचा प्रकार आणि पिकाची लागवड पद्धत पाहूनच निर्णय घेणे फायद्याचे ठरते.

१. ठिबक सिंचन (Drip Irrigation)

या पद्धतीत थेट पिकाच्या मुळाशी थेंबथेंब पाणी दिले जाते. त्यामुळे मुळांच्या कक्षेत सतत वाफसा टिकून राहतो.

  • उपयुक्त पिके: फळबागा (डाळिंब, संत्रा, मोसंबी, द्राक्षे, केळी), ऊस, कापूस, तूर आणि भाजीपाला (टोमॅटो, मिरची, वांगी).
  • फायदा: पाणी फक्त मुळांपाशीच पडत असल्याने दोन ओळींमधील जागेत तण कमी उगवते. निंदणी आणि कोळपणीचा खर्च वाचतो.

२. तुषार सिंचन (Sprinkler Irrigation)

यामध्ये पावसाच्या सरींसारखे पाणी पिकावर फवारले जाते. ज्या पिकांची लागवड दाट असते, तिथे ठिबकच्या नळ्या अंथरणे अवघड असते; अशा ठिकाणी तुषार सिंचन उत्तम काम करते.

  • उपयुक्त पिके: हरभरा, गहू, सोयाबीन, भुईमूग, मूग, उडीद आणि कांदा.
  • फायदा: पिकाच्या पानांवरील धूळ धुऊन निघते आणि उन्हाळ्यात पिकाभोवती थंडावा (मायक्रो-क्लायमेट) तयार होतो. मात्र, ज्या पिकांमध्ये बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव लवकर होतो, तिथे सायंकाळी तुषार चालवणे टाळावे.

शेतात संच बसवताना या व्यावहारिक गोष्टी नक्की पाहा

केवळ संच विकत घेणे पुरेसे नाही, तर त्याची रचना शेताच्या उतारानुसार असणे गरजेचे आहे.

  • जमिनीचा प्रकार ओळखा: भारी काळ्या जमिनीत पाणी हळू मुरते, तर हलक्या किंवा मुरमाड जमिनीत लवकर खाली जाते. त्यामुळे ड्रीपरचा (तोटीचा) ताशी प्रवाह (उदा. २ लिटर की ४ लिटर) जमिनीनुसार निवडावा.
  • फिल्टरची निवड अचूक असावी: जर विहिरीचे किंवा शेततळ्याचे पाणी वापरत असाल आणि त्यात शेवाळ किंवा गाळ येत असेल, तर ‘सँड फिल्टर’ आणि ‘डिस्क फिल्टर’ दोन्ही लावणे गरजेचे आहे. गाळ अडकून नळ्या बंद पडण्याची समस्या यामुळे टळते.
  • पाण्याचा दाब (Pressure): सर्व शेतात एकसारखे पाणी मिळण्यासाठी योग्य अश्वशक्तीची (HP) मोटर आणि प्रेशर गेज बसवून घ्यावे.

पाण्यासोबतच खत आणि मजुरीची बचत

ठिबक सिंचनाचा मोठा फायदा म्हणजे यातून पाण्यात विरघळणारी (विद्राव्य) खते थेट मुळांशी देता येतात. पारंपरिक पद्धतीने खत फेकून दिले, तर त्याचा काही भाग वाया जातो किंवा तणाला मिळतो. ठिबकमधून खत दिल्यास पिकाला ते गरजेनुसार आणि वेळेवर मिळते. तसेच, रात्री-अपरात्री वीज आल्यावर पाटपाण्यासाठी शेतात चिखलात फिरण्याचा त्रास वाचतो; फक्त व्हॉल्व्ह चालू करून पाणी देता येते.

(टीप: विद्राव्य खतांची मात्रा आणि वेळापत्रक हे पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेवर व माती परीक्षणावर अवलंबून असते. त्यामुळे खतांचा वापर करण्यापूर्वी कृषी तज्ज्ञांचा किंवा कृषी विज्ञान केंद्राचा सल्ला नक्की घ्यावा.)

संचाची देखभाल कशी करावी? (सोप्या पायऱ्या)

अनेक शेतकऱ्यांची तक्रार असते की दोन वर्षांत ठिबकच्या नळ्या चोकअप (बंद) होतात. नियमित देखभाल केल्यास संच अनेक वर्षे टिकतो:

  1. फिल्टर साफ करा: आठवड्यातून किमान एकदा (किंवा पाणी जास्त गढूळ असल्यास दोनदा) फिल्टर उघडून स्वच्छ धुवावा.
  2. नळ्या फ्लशिंग करा: दर १५ दिवसांनी मुख्य आणि उप-नळ्यांची (लॅटरल) शेवटची टोके उघडून पाण्याच्या दाबाने आतील गाळ बाहेर काढून टाकावा.
  3. क्षारांचे नियंत्रण: पाण्यात क्षार जास्त असतील, तर हंगामातून एकदा तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली ठिबक संचाची आम्ल प्रक्रिया (Acid Treatment) करून घ्यावी.
  4. उंदीर व उन्हापासून संरक्षण: पीक निघाल्यानंतर नळ्या शेतात तशाच उघड्यावर सोडू नका. त्या व्यवस्थित गुंडाळून सावलीत ठेवाव्यात, जेणेकरून उन्हाने त्या कडक होऊन फुटणार नाहीत आणि उंदरांपासून बचाव होईल.

शासकीय अनुदानासाठी कुठे चौकशी करावी?

राज्य आणि केंद्र सरकारच्या माध्यमातून शेतकऱ्यांना ठिबक व तुषार सिंचनासाठी अनुदान दिले जाते. याचे नियम, अनुदानाची टक्केवारी आणि पात्रतेचे निकष वेळोवेळी बदलत असतात.

  • अर्जासाठी शासनाच्या अधिकृत महाडीबीटी (MahaDBT) पोर्टलचा वापर करावा.
  • कोणत्याही मध्यस्थावर किंवा अपुऱ्या माहितीवर अवलंबून न राहता, प्रत्यक्ष खरेदी करण्यापूर्वी आपल्या गावातील कृषी सहाय्यक किंवा तालुका कृषी कार्यालयात जाऊन अद्ययावत नियमांची खात्री करून घ्यावी.

पाणी हे शेतीचे खरे भांडवल आहे. आज एक थेंब वाचवला, तरच उद्याचे पीक सुरक्षित राहील. ठिबक आणि तुषार सिंचनाचा वापर ही केवळ आधुनिकता नाही, तर बदलत्या हवामानात शेती टिकवून ठेवण्याची गरज बनली आहे. सुरुवातीला संपूर्ण शेतात शक्य नसेल, तर किमान एक एकरापासून सुरुवात करून पाहा; पाण्याचा होणारा काटकसरी वापर आणि कामातील सुटसुटीतपणा तुम्हाला स्वतःच अनुभवता येईल.

Marathi Bigg Boss
लेखकाबद्दल

सुमारे ७ वर्षांचा अनुभव असलेले पत्रकार व शेतकरी. शेती, शेतकऱ्यांच्या योजना आणि प्रत्यक्ष अनुभवातून मिळणारी अचूक व वस्तुनिष्ठ माहिती वाचकांपर्यंत पोहोचवण्यावर भर; सोबतच विविध विषयांवरील ताज्या घडामोडी व माहितीही शेअर केली जाते.

Leave a Comment