वडिलोपार्जित संपत्तीत मुलींचा हक्क नेमका किती? लग्न झालेल्या मुलींना वाटा मिळतो का? जाणून घ्या सर्वोच्च न्यायालयाचा नियम

भारतात संपत्तीच्या वाटणीवरून कुटुंबांमध्ये वाद होणे ही अतिशय सामान्य बाब आहे. विशेषतः जेव्हा विषय ‘वडिलोपार्जित संपत्तीचा’ (Ancestral Property) येतो, तेव्हा मुलींच्या हक्कांबद्दल आजही समाजात अनेक गैरसमज आहेत. “मुलीचे लग्न झाले की तिचा माहेरच्या संपत्तीवर अधिकार राहत नाही”, असा एक चुकीचा समज अनेक घरांमध्ये पाहायला मिळतो.

पण, कायदा याबद्दल नेमके काय सांगतो? लग्न झालेल्या किंवा न झालेल्या मुलींना वडिलोपार्जित संपत्तीत खरोखर किती वाटा मिळतो? याबाबत सर्वोच्च न्यायालयाने (Supreme Court) दिलेला एक अत्यंत महत्त्वाचा निर्णय आणि हिंदू वारसा हक्क कायद्यातील तरतुदी प्रत्येक महिलेला आणि कुटुंबाला माहीत असणे आवश्यक आहे.

हिंदू वारसा हक्क कायदा (Hindu Succession Act) काय सांगतो? मूळ हिंदू वारसा हक्क कायदा १९५६ मध्ये अस्तित्वात आला. पण त्यात २००५ मध्ये एक अत्यंत महत्त्वाचा ऐतिहासिक बदल (Amendment) करण्यात आला. या सुधारित कायद्यानुसार, कुटुंबातील मुलाइतकाच समान हक्क (Coparcenary Rights) मुलीलाही देण्यात आला आहे. म्हणजेच, मुलीचा जन्म झाल्यापासूनच ती वडिलोपार्जित संपत्तीची समान वाटेकरी बनते.

कायद्यातील ३ सर्वात महत्त्वाचे नियम:

• १. सर्वोच्च न्यायालयाचा २०२० मधील ऐतिहासिक निकाल: २००५ च्या कायद्यात सुधारणा झाल्यानंतर एक तांत्रिक वाद निर्माण झाला होता की, जर वडिलांचा मृत्यू ९ सप्टेंबर २००५ (कायदा लागू होण्याची तारीख) पूर्वी झाला असेल, तर मुलीला हक्क मिळेल का? ऑगस्ट २०२० मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने (विनीता शर्मा विरुद्ध राकेश शर्मा खटल्यात) हा संभ्रम कायमचा दूर केला. न्यायालयाने स्पष्ट केले की, वडिलांचा मृत्यू २००५ पूर्वी झाला असला तरीही, मुलींना वडिलोपार्जित संपत्तीत मुलांप्रमाणेच समान वाटा मिळेल. हा हक्क जन्मावर आधारित आहे, वडिलांच्या हयातीवर नाही.
• २. लग्न झालेल्या मुलींचा हक्क: अनेकांना वाटते की मुलीचे लग्न झाल्यानंतर तिला हुंडा किंवा लग्नाचा खर्च दिला की तिचा संपत्तीतला हक्क संपतो. पण कायदेशीरदृष्ट्या हे पूर्णपणे चुकीचे आहे. मुलीचे लग्न झाले असले तरीही ती तिच्या माहेरच्या ‘वडिलोपार्जित संपत्तीची’ कायदेशीर वारसदार असते. भावांप्रमाणेच ती संपत्तीच्या वाटणीची मागणी करू शकते.
• ३. स्वकष्टार्जित संपत्ती (Self-Acquired Property) आणि वडिलोपार्जित संपत्तीतील फरक: येथे एक गोष्ट स्पष्टपणे समजून घेणे गरजेचे आहे. जर वडिलांनी स्वतःच्या पैशातून एखादी संपत्ती (घर, जमीन) खरेदी केली असेल (स्वकष्टार्जित), तर ती संपत्ती कोणाला द्यायची याचा पूर्ण अधिकार वडिलांना असतो. ते मृत्यूपत्राद्वारे (Will) ती संपत्ती कोणत्याही एका मुलाला, मुलीला किंवा त्रयस्थ व्यक्तीला देऊ शकतात. जर वडिलांनी मृत्यूपत्र केले नसेल, तर मात्र त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या पत्नी, मुले आणि मुलींमध्ये त्या संपत्तीचे समान वाटप होते.

थोडक्यात सांगायचे तर… वडिलोपार्जित (पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली) संपत्ती असेल, तर त्यात मुलाचा जितका हक्क आहे, अगदी तितकाच हक्क मुलीचाही आहे. कोणीही भाऊ किंवा नातेवाईक तिला या हक्कापासून वंचित ठेवू शकत नाही. जर कोणी तसा प्रयत्न केला, तर मुलगी थेट न्यायालयात दाद मागून आपला कायदेशीर वाटा मिळवू शकते.