सध्या भारतीय शेती एका मोठ्या परिवर्तनाच्या टप्प्यातून जात आहे. पारंपरिक पद्धतींना आधुनिक तंत्रज्ञानाची (AI), डिजिटल डेटाची आणि शाश्वत शेतीची जोड देऊन शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी केंद्र आणि राज्य सरकारकडून मोठी पावले उचलली जात आहेत. नोव्हेंबर २०२६ मधील आधुनिक शेतीशी संबंधित सर्वात महत्त्वाचे आणि ट्रेंडिंग अपडेट्स खालीलप्रमाणे आहेत:
१. भारत कृषी परिषद २०२६: तंत्रज्ञान आणि पीक विविधतेवर भर नुकत्याच पार पडलेल्या किसान तक भारत कृषी परिषद २०२६ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी शेतीच्या आधुनिकीकरणावर आणि पीक विविधतेवर (Crop Diversification) विशेष भर दिला. केवळ गहू आणि तांदळावर अवलंबून न राहता शेतकऱ्यांनी नगदी पिके, मूल्यवर्धन (Value Addition) आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करावा, असे आवाहन त्यांनी केले. तंत्रज्ञानाच्या याच बळावर भारताची कृषी निर्यात आज ४ लाख कोटी रुपयांच्या पुढे गेली आहे.
२. AgriStack आणि ‘फार्मर आयडी’साठी महाराष्ट्र शासनाची नवी नियमावली (SOP) [1.1.1, 1.1.4, 1.1.5] डिजिटल कृषी अभियानांतर्गत शेतकऱ्यांना सर्व सरकारी योजनांचा लाभ एकाच छताखाली मिळावा यासाठी महाराष्ट्र शासनाने AgriStack फार्मर आयडी (Farmer ID) नोंदणीबाबत नवीन कार्यपद्धती (SOP) जाहीर केली आहे.
- बऱ्याचदा सातबारा किंवा जमीन नोंदींमध्ये तांत्रिक चुका किंवा नावात तफावत असल्याने अडचण येते.
- आता या नवीन एसओपीनुसार, अशा तांत्रिक अडचणीत अडकलेल्या पात्र शेतकऱ्यांनाही तहसीलदार पातळीवरून सुलभतेने आणि पारदर्शकतेने ११ अंकी युनिक फार्मर आयडी मिळणार आहे.
- विशेष म्हणजे, यामुळे जमिनीच्या मूळ मालकी हक्कात कोणताही बदल होणार नाही.
- हा डिजिटल आयडी मिळाल्यावर हवामान अंदाज, बाजारभाव, पीक विमा आणि शासकीय योजनांचा थेट लाभ (DBT) मिळवणे शेतकऱ्यांना सहज शक्य होईल.
३. कमी पाण्यात तग धरणाऱ्या पिकांवर संशोधन आणि एल-निनोचे आव्हान [1.2.2] बदलत्या हवामानामुळे आणि ‘एल-निनो’च्या (El Niño) संभाव्य परिणामांमुळे शेतीसमोर पाण्याचे मोठे संकट निर्माण होऊ शकते. ही बाब लक्षात घेऊन, उपमुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी कमी पाण्यात आणि दुष्काळी परिस्थितीतही उत्तम तग धरणाऱ्या नव्या वाणांवर कृषी विद्यापीठांनी अधिक संशोधन करण्याची गरज व्यक्त केली आहे. हवामानाशी जुळवून घेणारे (Climate Resilient) बियाणे विकसित करण्यावर सध्या विशेष लक्ष केंद्रित केले जात आहे.
४. देशभरात ‘खेत बचाओ अभियान – रब्बी २०२६’ सुरू [1.2.1, 1.2.2, 1.2.3, 1.2.4, 1.2.5] रब्बी हंगामाच्या पूर्वतयारीचा भाग म्हणून केंद्र सरकारने ५०,००० गावांमध्ये ‘खेत बचाओ अभियान – रब्बी २०२६’ (२२ ऑक्टोबर ते ३० नोव्हेंबर २०२६) वेगाने सुरू केले आहे.
- केंद्रीय कृषिमंत्री शिवराज सिंह चौहान यांनी या देशव्यापी मोहिमेला सुरुवात केली.
- या अभियानाचा मुख्य उद्देश माती परीक्षण (Soil Health Card) करून जमिनीच्या गरजेनुसार खतांचा संतुलित वापर करणे हा आहे.
- रासायनिक खतांचा अतिवापर रोखून उत्पादन खर्च कमी करणे, जमिनीचा पोत सुधारणे आणि पराली न जाळता नैसर्गिक कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन करणे यावर कृषी तज्ज्ञ थेट गावपातळीवर (किसान चौपालद्वारे) जाऊन शेतकऱ्यांना मार्गदर्शन करत आहेत.
५. शेतीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि ड्रोन तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर भारतीय शेतीमध्ये आता AI (Artificial Intelligence) चा वापर झपाट्याने वाढतो आहे. राष्ट्रीय कीड सर्वेक्षण प्रणाली (NPSS) आणि ‘भारत विस्तार’ (BharatVistaar) या डिजिटल प्लॅटफॉर्मद्वारे लाखो शेतकऱ्यांना पिकांवरील कीड-रोगांचे अगदी घरबसल्या आणि अचूक निदान मिळत आहे. तसेच, औषध व खत फवारणीसाठी ड्रोनचा आणि सिंचनासाठी सोलर पंपांचा वापर वाढावा म्हणून सरकारकडून मोठ्या प्रमाणावर अनुदान दिले जात आहे.
निष्कर्ष: २०२६ हे वर्ष भारतीय कृषी क्षेत्रासाठी ‘स्मार्ट फार्मिंग’चे डिजिटल पर्व ठरत आहे. सरकारचे ‘AgriStack’ सारखे डिजिटल प्लॅटफॉर्म, ‘खेत बचाओ अभियान’ अंतर्गत होणारे माती परीक्षण आणि अद्ययावत AI तंत्रज्ञान या सर्वांची सांगड घातल्यास शेतकरी बांधव बदलत्या हवामानातही शाश्वत प्रगती करू शकतील.
(ही अत्यंत महत्त्वाची आणि अभ्यासपूर्ण माहिती तुमच्या परिसरातील शेतकरी मित्रांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी ही बातमी व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा!)