राज्यातील कापूस बाजारात सध्या एक वेगळीच धाकधूक पाहायला मिळत आहे. एका बाजूला पावसाच्या लहरीपणामुळे झालेले पिकाचे नुकसान आणि दुसऱ्या बाजूला दरवाढीच्या आशेने शेतकऱ्यांनी घेतलेली ‘वेट अँड वॉच’ची भूमिका, यामुळे ऐन हंगामात बाजार समित्यांमध्ये शुकशुकाट आहे. सध्या महाराष्ट्रात कापसाला सरासरी ₹८,८०० ते ₹९,६५० प्रति क्विंटलचा दर मिळत असला, तरी ‘भाव १० हजारांच्या पार जाणार’ या ठाम विश्वासावर शेतकरी आपला पांढरा खजिना घरातच राखून आहेत.
ही परिस्थिती केवळ बाजारातील आकडेवारीपुरती मर्यादित नाही, तर ती शेतकऱ्यांच्या संयमाची आणि बदललेल्या बाजारनीतीची साक्ष देते. गुगल डिस्कव्हर आणि कृषी विश्लेषकांच्या रडारवर नसलेली बाजाराची ही आतली बाजू समजून घेणे सध्या अत्यंत गरजेचे आहे.
प्रमुख बाजार समित्यांमधील प्रत्यक्ष स्थिती (१३ ते १५ नोव्हेंबर २०२६)
आकडेवारीवर नजर टाकल्यास विदर्भ आणि मराठवाड्यातील काही प्रमुख बाजारपेठांमध्ये कापसाच्या दर्जानुसार भावात मोठी तफावत आणि चढ-उतार दिसत आहेत. अकोट आणि मानवतसारख्या बाजारांनी आधीच साडेनऊ हजारांचा टप्पा ओलांडला आहे.
| बाजार समिती (जिल्हा) | किमान दर (₹/क्विंटल) | कमाल दर (₹/क्विंटल) | सरासरी दर (₹/क्विंटल) |
| अकोट (अकोला) | ₹९,००० | ₹९,६६५ | ₹९,६०० |
| मानवत (परभणी) | ₹९,४४० | ₹९,६३५ | ₹९,५२० |
| अकोला | ₹९,३२५ | ₹९,४७९ | ₹९,४०० |
| पुलगाव (वर्धा) | ₹८,७०० | ₹९,४४० | ₹९,१७० |
| सिंदी सेलू (वर्धा) | ₹९,०५० | ₹९,२८० | ₹९,१५० |
| नायगाव (नांदेड) | ₹९,००० | ₹९,२०० | ₹९,१०० |
| अमरावती | ₹८,८०० | ₹९,१५० | ₹८,९७५ |
(टीप: अधिक जिल्ह्यांचे आणि तुमच्या जवळच्या शेवगाव किंवा मराठवाड्यातील इतर बाजार समित्यांचे रोजचे अचूक दर कमोडिटी ऑनलाइन किंवा कृषी क्रांती यांसारख्या अधिकृत पोर्टल्सवर ट्रॅक करता येतील.)
कापूस बाजारातील या कोंडीची प्रमुख ४ कारणे:
१. शेतकऱ्यांचा संयम आणि ‘वेट अँड वॉच’: दिवाळीच्या आसपास दरात झालेली किरकोळ घसरण आता सावरली आहे. अकोट आणि मानवतमध्ये दरांनी घेतलेली उसळी पाहता, कापूस ₹१०,००० प्रति क्विंटलचा टप्पा सहज गाठेल, असा अंदाज शेतकऱ्यांना आहे. त्यामुळे सध्या तरी बाजारात माल विकण्याची कोणतीही घाई ग्रामीण भागात दिसत नाही.
२. उत्पादनातील घट आणि कारखान्यांची अडचण: यंदा पावसाने दिलेल्या खंडाचा सर्वाधिक फटका कोरडवाहू कापसाला बसला आहे. बोंडे न भरणे, लाल्या रोगाचा प्रादुर्भाव यामुळे एकरी उत्पादनात मोठी घट झाली आहे. बाजारात कापूसच येत नसल्याने जिनिंग आणि प्रेसिंग कारखान्यांची चाके पुरती रुतली आहेत. अनेक कारखाने अजूनही पूर्ण क्षमतेने सुरू होऊ शकलेले नाहीत.
३. हमीभावापेक्षा खुला बाजार वरचढ: केंद्र सरकारने २०२६-२७ या हंगामासाठी मध्यम धाग्याच्या कापसाला ₹८,२६७ प्रति क्विंटल इतका हमीभाव (MSP) जाहीर केला आहे. मात्र, सध्या खुल्या बाजारात सरासरी दर यापेक्षा हजार-बाराशे रुपयांनी जास्त आहेत. त्यामुळे सीसीआय (CCI) खरेदी केंद्रांकडे पाठ फिरवून शेतकरी खाजगी व्यापाऱ्यांनाच पसंती देत आहेत.
४. गाठी आणि सरकीचे भक्कम अर्थशास्त्र: बाजाराचा कल ठरवण्यात कापूस गाठी आणि सरकीचा मोठा वाटा असतो. सध्या राज्यात २९-३० मिमी कापूस गाठींचे दर ₹६६,३०० ते ₹६६,८०० प्रति खंडी या मजबूत पातळीवर आहेत. तसेच, पशुखाद्यासाठी मागणी असलेल्या सरकीचे दर गुणवत्ता आणि ओलाव्याच्या प्रमाणानुसार ₹४,४५० ते ₹४,७५० प्रति क्विंटलवर स्थिर आहेत. यामुळेच व्यापाऱ्यांनाही वाढीव दर देणे शक्य होत आहे.
पुढे काय? (E-E-A-T विश्लेषण) जागतिक बाजारातील मागणी आणि देशांतर्गत उत्पादनातील तूट पाहता कापसाचे दर तेजीत राहण्याचीच चिन्हे आहेत. मात्र, आंतरराष्ट्रीय बाजारातील अनिश्चितता लक्षात घेता, शेतकऱ्यांनी सर्व कापूस एकाच वेळी विकण्याऐवजी किंवा १० हजारांच्या भावासाठी पूर्ण माल रोखून धरण्याऐवजी, गरजेनुसार टप्प्याटप्प्याने विक्री करण्याचे धोरण अवलंबणे अधिक शहाणपणाचे ठरेल.
(पत्रकार म्हणून तुमच्या पोर्टल्ससाठी ही बातमी प्रकाशित करताना, तुम्ही यात तुमच्या परिसरातील एखाद्या शेतकऱ्याची किंवा स्थानिक व्यापाऱ्याची २ ओळींची थेट प्रतिक्रिया जोडल्यास हा लेख Google Discover मध्ये आणखी वेगाने रँक होईल.)